Gesproken boeken

Een gesproken boek is een tekst die wordt voorgelezen en die verspreid wordt op cassettebandje, op een CD, of via internet. Niet alleen boeken worden geproduceerd in gesproken vorm, maar ook tijdschriften, kranten, brochures, enz. Gesproken boeken worden vooral gemaakt voor blinde en ernstig slechtziende lezers. In principe wordt bij de gesproken versie daarom alle gedrukte informatie 'vertaald' in gesproken informatie. De inhoudsopgave wordt bijvoorbeeld voorgelezen, en ook voetnoten en onderschriften. Foto's en andere afbeeldingen worden beschreven.

Inmiddels worden gesproken boeken ook door andere lezers met een leeshandicap gebruikt. De blindenbibliotheken rekenen nu ook lezers met dyslexie, en lezers met afasie tot hun doelgroep. Sinds enkele jaren heten de blindenbibliotheken daarom 'anders lezen bibliotheken'.

Lezers met dyslexie of met afasie gebruiken het gesproken boek meestal in combinatie met de gedrukte tekst (de 'zwartdruk'). Boeken die speciaal voor deze groepen worden ingesproken zijn (soms) aangepast aan hun speciale wensen, en worden (ook weer: soms) 'meeleesboeken' genoemd.

Bij meeleesboeken is het voorleestempo wat lager en duren de pauzes bij punten en komma's wat langer. Illustraties worden niet beschreven, maar er worden pauzes ingelast zodat de lezer de illustraties kan bekijken. Wanneer de lezer de bladzijde moet omslaan, klinkt er een signaal. Soms wordt het paginanummer vermeld.

Stem of computer?

Gesproken boeken worden voorgelezen door een vrijwilliger of een professionele voorlezer. Door middel van spraaksynthese, kunnen computerteksten ook voorgelezen worden door de computer. De computer 'vertaalt' letters en woorden in 'klanken'. De kwaliteit van deze zogenaamde 'synthetische spraak' is tegenwoordig zo goed, dat veel blinde lezers gebruik maken van 'spraak-synthese' bij het lezen, in plaats van een menselijke voorlezer.

De voordelen van spraak-synthese (of: TTS, tekst naar spraak) zijn groot: iedere computertekst kan - in principe - direct voorgelezen worden, op het moment dat de lezer dat wil. Bij de meeste spraaksynthese programma's kan de lezer kiezen uit meerdere stemmen. Verder kan het voorleestempo ingesteld worden, en de lengte van pauzes.

Gedrukte teksten kunnen met een scanner en tekstherkennings-software (OCR-software) omgezet worden in computerbestanden, die dan weer met behulp van spraaksynthese voorgelezen kunnen worden.

Ook teksten die iemand zelf intikt in de computer, kunnen door de computer voorgelezen worden. Dat kan letter voor letter, woord voor woord, of zin voor zin. Teksten die door middel van spraaksynthese worden voorgelezen, kunnen opgeslagen worden en verspreid worden als gesproken boek dat beluisterd kan worden op een cassettebandje of een CD-speler.

Toch zijn er ook nadelen: synthetische spraak klinkt nog altijd als een 'computerstemmetje': vrij monotoon en onnatuurlijk.

Cassette, Daisy, CD of computerbestand

Voorheen werden gesproken boeken geproduceerd en verspreid door de Nederlandse Blindenbibliotheken. Inmiddels werken zij samen achter een loket: "Loket aangepast-lezen" (http://www.aangepast-lezen.nl/home). Dedicon (http://www.dedicon.nl/) is de organisatie, die verantwoordelijk is voor de productie en distributie van gesproken boeken.      

Vroeger werden de gesproken boeken verspreid op audiocassette. Sinds 2003 worden boeken, en nu ook kranten en tijdschriften, alleen nog geproduceerd op CD-ROM. De CD-ROMs van de blindenbibliotheken zijn zogenaamde 'Daisy' CD-ROMs. Deze kunnen niet op een gewone CDspeler worden afgespeeld, alleen op speciale Daisyspelers. Daisy CD-ROMs kunnen wel op de computer worden afgespeeld, met behulp van een speciaal programma (zie hieronder). Het voordeel van het Daisy-systeem is dat er een zoekstructuur is ingebouwd die speciaal voor blinde lezers is ontwikkeld. Lezers kunnen opgeven welk hoofdstuk ze willen lezen, kunnen van paragraaf naar paragraaf, en van hoofdstuk naar hoofdstuk springen.

Meer informatie over Daisy spelers vindt u bij het Kenniscentrum Leeshandicaps.

     

Gesproken boeken kunnen ook gewone CDs en CD-ROMs worden opgeslagen, die op iedere CD-speler kunnen worden afgespeeld.

Tenslotte kunnen gesproken boeken als audiobestand worden verspeid via internet. De gebruiker kan een boek on-line beluisteren of opslaan op de eigen computer, of op CD-ROM of een MP3 player.

Gesproken boeken laten maken

Dedicon kan gedrukte informatie op verzoek omzetten in gesproken vorm.
 

Zie verder:

Gesproken boeken


Hulpmiddelen voor lezers met een visuele beperking; ook vergelijkingen van verschillende soorten Daisy-spelers:

Spraaksynthese